Andere geestenverdienen elkaar te ontmoeten.

ADHD is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis met aanhoudende onoplettendheid en/of hyperactiviteit-impulsiviteit die het dagelijks leven kan beïnvloeden. De uiting en ondersteuningsbehoeften verschillen per persoon.

ADD is een verouderde term die meestal verwijst naar ADHD met een overwegend onoplettend beeld. Dit kan aanhoudende problemen geven met aandacht, organisatie of het afronden van taken en moet in de context worden beoordeeld.

Autisme is een diverse neurobiologische ontwikkelingsconditie die sociale communicatie en interactie omvat, naast beperkte of repetitieve gedragspatronen, interesses of activiteiten. Vermogens, zintuiglijke ervaringen en ondersteuningsbehoeften lopen sterk uiteen.

Het syndroom van Asperger is een historische diagnose die nu binnen het autismespectrum valt. Het staat niet gelijk aan alle autisme zonder verstandelijke beperking; taalprofielen, vermogens en ondersteuningsbehoeften verschillen sterk.

Dyslexie is een specifieke leerstoornis die vooral nauwkeurig en vloeiend woordlezen en decoderen beïnvloedt. Ze wordt niet verklaard door een lage intelligentie, en sterke kanten verschillen per persoon.

Developmental Coordination Disorder beïnvloedt het aanleren en uitvoeren van gecoördineerde motorische vaardigheden. Dyspraxie is een bredere gangbare term en niet altijd een exact synoniem. De impact en nuttige aanpassingen verschillen per persoon.

Dyscalculie is een specifieke leerstoornis die getalbegrip, het leren van rekenfeiten, berekenen of wiskundig redeneren beïnvloedt. Ze wordt niet verklaard door een lage intelligentie; profielen en ondersteuningsbehoeften verschillen.

Dysorthografie is een beschrijvende term voor aanhoudende spellingproblemen. Afhankelijk van de classificatie kan de formele diagnose vallen onder een ontwikkelingsgerichte leerstoornis met beperkingen in schriftelijke uitdrukking; het is geen universeel erkende zelfstandige diagnose.

Developmental Language Disorder is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis die de verwerving en het gebruik van gesproken taal bij uitdrukken en/of begrijpen beïnvloedt. Ze wordt niet verklaard door een lage intelligentie; profielen en ondersteuningsbehoeften verschillen. Dysfasie is een oudere of regionaal wisselende term.

Hoogbegaafdheid verwijst naar duidelijk bovengemiddelde intellectuele vermogens die met psychometrische metingen en contextinformatie worden beoordeeld. Het is geen klinische diagnose en impliceert geen bepaalde persoonlijkheid, emotionele gevoeligheid, creativiteit of sociale moeilijkheid.

Hoog emotioneel potentieel is een niet-klinisch label zonder gestandaardiseerde diagnostische definitie. Het wordt soms gebruikt voor intense emoties of ervaren empathie, maar stelt geen bepaalde manier van functioneren of diagnose vast.

Dubbele uitzonderlijkheid is een onderwijskundige term, geen diagnose, voor de combinatie van hoogbegaafdheid met een beperking, leerstoornis of neurobiologische ontwikkelingsstoornis. Elke bijkomende aandoening vraagt een afzonderlijke beoordeling; sterke kanten en ondersteuningsbehoeften kunnen elkaar maskeren.

Dysgrafie verwijst naar blijvende moeite met de schrijfbeweging zelf: traag, inspannend of moeilijk leesbaar handschrift, los van intelligentie of inzet. Het verschilt van spellingsproblemen, en welke aanpassingen helpen verschilt per persoon.

Stotteren is een verstoring van het spreekritme: herhalingen van klanken of lettergrepen, verlengingen, stille blokkades waarin het woord niet komt. Hoe sterk het opvalt verschilt sterk per situatie en per gesprekspartner, en het zegt niets over woordenschat of zelfvertrouwen: gevreesde woorden zien aankomen en eromheen praten weegt vaak even zwaar als de hoorbare haperingen.

Een auditieve verwerkingsstoornis betekent dat de hersenen moeite hebben om geluid te ontleden terwijl het gehoor zelf normaal is: een gesprek volgen met achtergrondlawaai, gelijkende klanken onderscheiden, een lange mondelinge instructie vasthouden. Het is geen gehoorverlies en ook geen algemene sensorische overgevoeligheid, en het vaststellen ervan vraagt een gespecialiseerd audiologisch onderzoek.

Een verstandelijke beperking betekent beperkingen in het intellectueel functioneren en in het adaptief gedrag die tijdens de ontwikkeling ontstaan: zo noemen de huidige classificaties het, in plaats van oudere etiketten. De ondersteuningsbehoefte verschilt enorm, van af en toe een steuntje tot voortdurende begeleiding, en het woord alleen zegt niets over zelfstandigheid of over hoe iemand in een relatie is.

Een chronische ticstoornis betekent motorische tics of vocale tics die langer dan een jaar duren, maar nooit beide soorten samen: dat is wat haar onderscheidt van het syndroom van Gilles de la Tourette. Vaak gaat er een voorgevoel aan de tic vooraf, en de intensiteit wisselt sterk per periode, met vermoeidheid of context.

Non-verbale leerstoornis beschrijft een profiel waarin taal een sterk punt blijft, terwijl ruimtelijke oriëntatie, motorische coördinatie en het lezen van non-verbale signalen veel meer moeite kosten. Het profiel wordt al zo'n vijftig jaar beschreven, maar staat niet als zelfstandige categorie in de DSM-5: de afbakening is nog omstreden en het wordt vaak verward met dyspraxie of met een autistisch profiel zonder verstandelijke beperking.

Een bipolaire-I-stoornis vereist ten minste één manische episode. Depressieve episodes komen vaak voor, maar zijn niet vereist; verloop en zorgbehoeften verschillen per persoon.

Een bipolaire-II-stoornis omvat ten minste één hypomane episode en één ernstige depressieve episode, zonder eerdere manische episode. De depressie kan ernstig zijn; impact en zorgbehoeften verschillen.

Een cyclothyme stoornis omvat chronische perioden met hypomane en depressieve symptomen die niet aan de criteria voor volledige episoden voldoen. Ze kan het functioneren aanzienlijk beïnvloeden en is niet simpelweg een milde vorm van een bipolaire stoornis.

Dysthymie is de vroegere term voor een persisterende depressieve stoornis, gekenmerkt door langdurige somberheid en samenhangende symptomen. Ernst en impact verschillen, en beoordeling onderscheidt haar van andere aandoeningen.

Seizoensdepressie is een gangbare naam voor een stemmingsstoornis met een seizoensgebonden patroon, meestal terugkerende depressie. Een winterpatroon komt vaak voor, maar een zomerpatroon ook; behandeling moet met een professional individueel worden afgestemd.

Een depressieve stoornis combineert gedurende langere tijd een sombere stemming of verlies van interesse met veranderingen in slaap, energie, eetlust of concentratie. Het is geen karaktertrek en geen gebrek aan wilskracht, het beloop verschilt en er bestaan werkzame behandelingen.

Premenstruele dysfore stoornis omvat uitgesproken klachten van stemming, prikkelbaarheid of angst in de fase voor de menstruatie, die duidelijk afnemen zodra die begint. Het verschilt van het premenstrueel syndroom in intensiteit en gevolgen, en het herkennen ervan berust op bijhouden over meerdere cycli.

Een gegeneraliseerde-angststoornis omvat buitensporige, aanhoudende en moeilijk beheersbare zorgen op meerdere levensgebieden, vaak met rusteloosheid, spanning, vermoeidheid of concentratie- of slaapproblemen. Last en impact verschillen, en effectieve behandelingen zijn beschikbaar.

Een obsessieve-compulsieve stoornis omvat obsessies, zoals ongewenste opdringerige gedachten, beelden of impulsen, en/of compulsies om spanning te verminderen. Ze is niet simpelweg een voorkeur voor orde of netheid; evidencebased behandelingen kunnen klachten verminderen.

PTSS kan ontstaan na traumatische blootstelling en omvat herbeleving, vermijding, negatieve veranderingen in stemming of denken en verhoogde alertheid of reactiviteit. Symptomen verschillen; ze zijn geen zwakte, en professionele traumasensitieve zorg kan helpen.

Een paniekstoornis omvat terugkerende onverwachte paniekaanvallen, gevolgd door aanhoudende bezorgdheid of gedragsveranderingen rond het terugkeren ervan. Last en impact verschillen, en effectieve behandelingen zijn beschikbaar.

Een sociale-angststoornis omvat duidelijke angst om bekeken of negatief beoordeeld te worden, met vermijding of intense spanning. Ze gaat verder dan gewone verlegenheid; de impact verschilt en effectieve behandelingen zijn beschikbaar.

Agorafobie is uitgesproken angst voor situaties waarin ontsnappen of hulp krijgen moeilijk bereikbaar lijkt: openbaar vervoer, wachtrijen, drukte, open ruimten, alleen buiten zijn. Het is geen angst voor grote ruimten in letterlijke zin, en het vermijden dat eruit volgt beperkt het dagelijks leven vaak het meest.

Een specifieke fobie is een intense, buitenproportionele angst die door één bepaald object of één bepaalde situatie wordt uitgelokt: dieren, bloed en injecties, hoogte, vliegen, gesloten ruimten. De trigger blijft smal, en het etiket zegt niets over iemands moed of algemene angstigheid: wat het dagelijks leven het zwaarst maakt, is meestal het vermijden dat eromheen wordt opgebouwd.

Complexe PTSS, opgenomen in de ICD-11, combineert de PTSS-symptomen (herbelevingen, vermijding, een aanhoudend gevoel van dreiging) met langdurige moeite met emotieregulatie, zelfbeeld en relaties, meestal na herhaald of langdurig trauma. Juist die drie extra gebieden onderscheiden haar van gewone PTSS, en ze wordt vaak verward met de borderline-persoonlijkheidsstoornis terwijl beide elkaar maar gedeeltelijk overlappen.

Een morfodysfore stoornis is een allesoverheersende preoccupatie met een gebrek in het uiterlijk dat anderen niet zien of onbeduidend vinden, met herhaalde handelingen: in de spiegel kijken, zich vergelijken, camoufleren, om geruststelling vragen. De DSM-5 plaatst haar bij de obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen: het is geen ijdelheid en geen gewone ontevredenheid over het lichaam, en zowel de plek als de hevigheid verschillen sterk per persoon.

Selectief mutisme is een aanhoudend onvermogen om te spreken in bepaalde sociale situaties, terwijl het spreken elders normaal verloopt, vaak thuis. De DSM-5 rekent het tot de angststoornissen: het is geen weigering, geen verlegenheid en geen keuze, en het zegt niets over het taalniveau of over de wens om contact te maken.

Verzamelstoornis is een aanhoudende moeite om afstand te doen van spullen, ongeacht hun waarde, met een ophoping die uiteindelijk verhindert dat kamers gebruikt worden waarvoor ze bedoeld zijn. De DSM-5 rekent het tot de obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen: het is geen slordigheid en geen gewone rommel, de spanning ontstaat bij het idee van weggooien, en de omvang verschilt sterk per persoon.

Lichaamsgerichte repetitieve gedragingen omvatten handelingen die op het eigen lichaam gericht zijn en zo vaak herhaald worden dat ze sporen nalaten: haren uittrekken (trichotillomanie), aan de huid pulken (dermatillomanie), nagels of de binnenkant van de wangen bijten. In de DSM-5 staan ze bij de obsessieve-compulsieve en verwante stoornissen: ze laten spanning ontsnappen in plaats van pijn te zoeken, wat ze onderscheidt van zelfbeschadiging, en ze gaan vaak zo automatisch dat iemand het pas achteraf merkt.

Een borderline-persoonlijkheidsstoornis kan emotieregulatie, zelfbeeld en stabiliteit van relaties beïnvloeden, met mogelijke impulsiviteit of verlatingsangst. De diagnose definieert de persoon niet, en gestructureerde psychotherapie kan symptomen verminderen.

Een vermijdende-persoonlijkheidsstoornis omvat aanhoudende sociale geremdheid, gevoelens van tekortschieten en sterke gevoeligheid voor kritiek of afwijzing. Ze is meer dan gewone verlegenheid en kan meerdere levensgebieden beïnvloeden.

Een schizoïde-persoonlijkheidsstoornis omvat aanhoudende afstand tot sociale relaties en beperkte emotionele expressie. Het is geen schizofrenie; voorkeuren voor relaties en ondersteuningsbehoeften verschillen.

Een afhankelijke-persoonlijkheidsstoornis draait om een buitensporige behoefte om verzorgd te worden: moeite om alleen te beslissen, om het oneens te durven zijn of om iets te beginnen zonder rugdekking, en uitgesproken angst om zonder steun achter te blijven als een relatie eindigt. Graag gezelschap hebben of slecht tegen alleen zijn kunnen is niet genoeg om haar te bepalen, en ze verschilt van de vermijdende persoonlijkheid, waar vooral de angst voor een oordeel speelt en niet de behoefte aan steun.

Een narcistische persoonlijkheidsstoornis verbindt een uitgesproken behoefte aan bewondering, een opgeblazen gevoel van eigen belang en moeilijk bereikbare empathie met een zelfbeeld dat veel brozer is dan het lijkt. Het woord is een gangbare beschuldiging geworden in relatieverhalen: hier gaat het om een klinische diagnose, gesteld over langere tijd en over een heel leven, niet om een oordeel na een breuk.

Een paranoïde persoonlijkheidsstoornis houdt een aanhoudend wantrouwen in tegenover de bedoelingen van anderen, waarbij gewone woorden of gebaren worden gelezen als mogelijke aanvallen, misleiding of verraad. Ze is niet hetzelfde als een paranoïde waan: er is geen breuk met de werkelijkheid, en de sterkte verschilt sterk per persoon en per periode.

Een schizotypische persoonlijkheidsstoornis omvat aanhoudend ongemak in nauwe relaties, ongewoon denken of waarnemen en een excentrieke stijl. Ze verschilt van schizofrenie doordat er geen duidelijke psychotische episode is, en zowel de sterkte van de kenmerken als de wens om verbinding verschilt sterk per persoon.

Een obsessief-compulsieve persoonlijkheidsstoornis is een blijvend patroon van perfectionisme, orde en controle, waarbij regels, lijstjes en details uiteindelijk zwaarder gaan wegen dan het resultaat of dan de ruimte om soepel te blijven. Ze verschilt van een obsessieve-compulsieve stoornis: hier lijken de eisen de persoon zelf gerechtvaardigd, terwijl bij OCS de obsessies zich tegen de wil van de persoon opdringen, en dingen graag goed doen is op zich geen diagnose.

De antisociale persoonlijkheidsstoornis beschrijft een blijvend patroon van minachting voor en schending van de rechten van anderen, aanwezig sinds de adolescentie en zichtbaar op meerdere levensgebieden. Een diagnose is geen prognose: het gedrag verandert met de leeftijd en met behandeling, het verschilt sterk van persoon tot persoon, en de term is niet hetzelfde als psychopathie, een verwant maar apart begrip.

De theatrale persoonlijkheidsstoornis beschrijft een blijvend patroon van aandacht zoeken, met een emotionele expressie die intens, nadrukkelijk en snel wisselend is. Vaak komen daar een sterke beïnvloedbaarheid bij en relaties die als intiemer worden ervaren dan ze werkelijk zijn. De categorie ligt onder kritiek vanwege haar historische gendervertekening, waardoor ze veel vaker bij vrouwen werd gesteld: ze zegt niets over hoe oprecht de gevoelens zijn, en de afbakening overlapt sterk met de borderline- en de narcistische persoonlijkheid.

Sensorische overgevoeligheid is een beschrijvend symptoom of kenmerk waarbij geluiden, licht, texturen, geuren of smaken zeer sterke reacties oproepen. Het is geen zelfstandige diagnose; het kan op zichzelf of bij verschillende aandoeningen voorkomen, en nuttige aanpassingen verschillen.

Synesthesie is een neurologisch kenmerk waarbij een zintuiglijke of begripsmatige prikkel automatisch en consequent een andere waarneming oproept, zoals een geluid dat een kleur oproept. Ze is doorgaans niet pathologisch en ervaringen verschillen.

Misofonie beschrijft een verminderde tolerantie voor bepaalde geluiden of geluidspatronen met sterke emotionele en lichamelijke reacties. Er is een consensusdefinitie en lopend onderzoek, maar geen zelfstandige diagnose in de belangrijkste huidige classificaties.

Het concept Highly Sensitive Person beschrijft sensorische verwerkingsgevoeligheid als een dimensionaal psychologisch kenmerk. Het is geen ziekte of diagnose, en prevalentieschattingen verschillen per schaal, grenswaarde en onderzoek.

Afantasie is het ontbreken of vrijwel ontbreken van bewuste mentale beelden: gevraagd om een gezicht of een appel voor je te zien, verschijnt er geen beeld, of bijna geen. Het is geen stoornis en geen geheugenprobleem: de kennis blijft intact, alleen het beeld ontbreekt, en de mate varieert van volledige leegte tot vage, vluchtige beelden.

Misokinesie is een sterke, soms lichamelijk voelbare negatieve reactie op het zien van kleine herhaalde bewegingen van anderen: een wippend been, trommelende vingers, een pen die rondgedraaid wordt. Ze is pas kort geleden beschreven en verschilt van misofonie, die over geluiden gaat: de intensiteit verschilt sterk per persoon, en je af en toe ergeren aan gefriemel is niet genoeg om er zo over te spreken.

Ontwikkelingsprosopagnosie is een blijvende moeite om gezichten te herkennen, die er altijd al was en niet door hersenletsel komt; naar schatting gaat het om ongeveer 2% van de bevolking. Herkennen loopt dan via stem, manier van lopen, kapsel of context, en iemand niet herkennen zegt niets over de belangstelling voor die persoon of over het geheugen in het algemeen.

Hyperacusis staat voor een intolerantie voor geluiden van gewone sterkte, die als te hard en soms pijnlijk worden ervaren, ook als het gemeten gehoor normaal blijft. Het verschilt van misofonie, die op bepaalde geluiden gericht is, en van fonofobie, die een angst voor geluid is. Het hoort thuis in een audiologisch onderzoek, en voortdurend oordoppen dragen maakt het probleem eerder erger dan rustiger.

Schizofrenie is een psychotische stoornis die zogenoemde positieve symptomen (hallucinaties, wanen), negatieve symptomen (sociale terugtrekking, vervlakte emoties, verlies van initiatief) en cognitieve moeilijkheden zoals aandacht of werkgeheugen kan samenbrengen. Ze is behandelbaar en het beloop verschilt sterk van persoon tot persoon: sommige mensen maken één episode door, anderen een wisselend verloop, en herstel hoort bij de mogelijke uitkomsten. Twee wijdverbreide ideeën kloppen simpelweg niet: de stoornis maakt niemand gevaarlijk, want wie ermee leeft is veel vaker slachtoffer dan dader van geweld, en ze heeft niets te maken met een gespleten persoonlijkheid, die bij een heel andere diagnose hoort.

De waanstoornis wordt gekenmerkt door wanen die zich over langere tijd vasthouden, meestal rond achtervolging, jaloezie, erotomanie of een lichamelijke overtuiging. Anders dan bij schizofrenie ontbreken de overige psychotische symptomen, en buiten het betrokken thema blijft het functioneren vaak behouden: werk, dagelijks leven en relaties kunnen gewoon doorgaan. Hoe sterk de overtuiging is en hoeveel ruimte die inneemt, verschilt sterk van persoon tot persoon, en het etiket zegt niets over de vraag of iemand gevaarlijk is.

De schizoaffectieve stoornis combineert psychotische symptomen met uitgesproken stemmingssymptomen, depressief of manisch, samen met psychotische perioden die buiten de stemmingsepisodes optreden. Ze ligt op de grens tussen schizofrenie en stemmingsstoornissen, waardoor het soms lang duurt voordat de diagnose vaststaat. Hoe sterk de symptomen zijn, hoe ze verlopen en welke ondersteuning helpt, verschilt sterk per persoon.

Anorexia nervosa is een eetstoornis waarbij beperkte inname, sterke angst om aan te komen en een vertekende beleving van het eigen lichaam samenkomen. Het is ernstig maar behandelbaar, het beloop verschilt en het is niet af te lezen aan iemands lichaamsvorm.

ARFID staat voor een sterk beperkt eetpatroon dat voortkomt uit sensorische afkeer van bepaalde texturen, geuren of kleuren, uit een gebrek aan interesse in eten, of uit angst voor een incident zoals verslikken of overgeven. Wat het onderscheidt van anorexia nervosa is het volledig ontbreken van zorgen over gewicht of lichaamsvorm: het gaat niet om het lichaam, alleen om het eten zelf. Vaak bij autistische mensen heeft het niets te maken met kieskeurigheid of met een mislukte opvoeding, en de ernst verschilt sterk van persoon tot persoon.

Boulimia nervosa verbindt eetbuien die als controleverlies worden beleefd met het gedrag dat erop volgt om te compenseren: zelf opgewekt braken, laxeermiddelen, intensief sporten of vasten. Het gewicht blijft meestal binnen het gewone, waardoor de stoornis van buitenaf niet te zien is, ook niet voor wie dichtbij staat. Het is ernstig maar behandelbaar, en het verschilt van de eetbuistoornis, waarbij op de buien geen compensatie volgt.

De eetbuistoornis bestaat uit episodes waarin iemand grote hoeveelheden eet met een gevoel van controleverlies, zonder het regelmatige compenserende gedrag dat bij boulimia hoort, en met duidelijke last. Het is de meest voorkomende eetstoornis, en het is niet hetzelfde als af en toe te veel eten of een gebrek aan wilskracht. Het beeld verschilt sterk van persoon tot persoon, en de lichaamsvorm bevestigt noch weerlegt het.

Gedragsverslaving beschrijft het verlies van controle over een gedrag dat wordt voortgezet ondanks de gevolgen, totdat het steeds meer ruimte inneemt en al het andere verdringt. Alleen de gokstoornis en de gamestoornis zijn erkend in de internationale classificaties: andere overmatige gewoonten, of het nu om schermen, kopen of seksualiteit gaat, blijven omstreden en zijn geen diagnoses. Iets heel graag doen is geen verslaving: wat telt, is het controleverlies en de weerslag op het dagelijks leven.

Een stoornis in middelengebruik staat voor gebruik dat doorgaat ondanks de negatieve gevolgen, met verlies van controle over hoeveelheid of moment, een sterke drang die moeilijk te negeren is en soms tolerantie en ontwenningsverschijnselen bij het stoppen. De ernst verschilt sterk per persoon en per periode, en herstel lijkt eerder op een lange weg waarop terugval tot de mogelijkheden hoort dan op een schakelaar die je eens en voor altijd omzet. De diagnose beschrijft een relatie met een middel die problematisch is geworden: ze zegt niets over de waarde, de betrouwbaarheid of de wilskracht van iemand.

Depersonalisatie is het aanhoudende gevoel losgekoppeld te zijn van jezelf, van je eigen bewegingen of emoties; derealisatie legt diezelfde indruk over de wereld eromheen, die onwerkelijk lijkt, als gefilterd, en die vaak wordt beschreven als leven achter een glazen ruit. De realiteitstoetsing blijft intact: de persoon weet dat het om een indruk gaat en niet om een werkelijke verandering van de wereld, wat deze toestand onderscheidt van een psychotische ervaring. Het af en toe voelen is heel gewoon; het zijn de duur van de toestand en de weerslag op het dagelijks leven die maken dat men van een stoornis spreekt.

De dissociatieve identiteitsstoornis wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van twee of meer duidelijk onderscheiden identiteitstoestanden, samen met geheugengaten die over alledaagse gebeurtenissen gaan en niet over gewone verstrooidheid. Ze hangt nauw samen met vroeg en herhaald trauma en mag niet worden verward met schizofrenie, wat een andere aandoening is. Het beeld uit films, vol spectaculaire wisselingen en gevaar, beschrijft de werkelijkheid van de meeste betrokkenen niet.

Hoog creatief potentieel is een niet-klinisch label zonder gestandaardiseerde diagnostische grens. Het kan bepaalde vermogens voor divergent denken of creatieve productie beschrijven, maar bepaalt niet iemands algemeen functioneren of waarde.

Het syndroom van Gilles de la Tourette is een neurobiologische ontwikkelingsstoornis met meerdere motorische tics en ten minste één vocale tic in de tijd, niet noodzakelijk tegelijk, gedurende meer dan één jaar en met begin vóór 18 jaar. Tics en ondersteuningsbehoeften verschillen; ADHD of OCD kan samengaan.

Alexithymie verwijst naar moeite om eigen emoties te herkennen en in woorden te vatten, vaak samen met een concrete, naar buiten gerichte denkstijl. Het is geen diagnose maar een transdiagnostisch kenmerk dat met een vragenlijst wordt gemeten, veel voorkomend bij autisme zonder daar eigen aan te zijn, en het betekent niet dat gevoel ontbreekt.

Epilepsie wordt gekenmerkt door herhaalde aanvallen die samenhangen met abnormale elektrische activiteit in de hersenen, en die kunnen variëren van korte absences tot aanvallen met bewustzijnsverlies en onwillekeurige bewegingen. De vormen en de impact verschillen enorm van persoon tot persoon, en veel mensen zijn goed ingesteld op een behandeling en hebben lange periodes zonder enige aanval. Eén losse aanval in een bijzondere situatie, zoals hoge koorts of slaaptekort, is niet genoeg om van epilepsie te spreken: de diagnose steunt op de herhaling en op medisch onderzoek.

Hypermobiliteit van de gewrichten betekent een bewegingsbereik dat in een of meer gewrichten verder gaat dan gebruikelijk, soms samen met pijn, vermoeidheid en een gevoel van instabiliteit, in een spectrum waartoe ook het hypermobiele Ehlers-Danlos-syndroom behoort. Samengaan met autisme en adhd wordt vaak gemeld, maar het verband wordt nog onderzocht. Het is op zichzelf geen neurodivergentie: veel soepele mensen hebben helemaal geen klachten, en hoezeer het dagelijks leven wordt geraakt, verschilt sterk van persoon tot persoon.

Narcolepsie is een neurologische slaapstoornis met uitgesproken slaperigheid overdag en onweerstaanbare slaapaanvallen die zelfs na een volledige nacht optreden. Sommige mensen hebben daarnaast kataplexie: een plotseling verlies van spierspanning uitgelokt door een emotie, vaak lachen of verrassing. Het is geen luiheid, geen gebrek aan wilskracht en geen eenvoudig slaaptekort, en hoe sterk de klachten zich tonen verschilt sterk per persoon.

Bij het verlate slaapfasesyndroom is de biologische klok blijvend verschoven: in slaap vallen en wakker worden gebeuren heel laat, terwijl de slaap zelf van goede kwaliteit blijft zolang niets hem inperkt. Het is geen slapeloosheid en geen gebrek aan discipline, en hoe groot de verschuiving is verschilt sterk per persoon. De moeilijkheden komen vooral uit de wrijving met opgelegde tijden: afspraken in de ochtend, werkdagen en het ritme van een gedeeld leven.

Cognitieve gevolgen van traumatisch hersenletsel zijn de problemen met aandacht, geheugen, belastbaarheid of emotieregulatie die blijven bestaan na een klap op het hoofd, zodra de acute fase voorbij is. Het gaat om een verworven en niet om een ontwikkelingsgebonden atypie, die vaak tot neurodivergentie in brede zin wordt gerekend omdat het cognitief functioneren blijvend veranderd is. Het herstel verschilt sterk van persoon tot persoon en kan lang doorgaan, zodat het beeld van de eerste maanden weinig zegt over het beeld enkele jaren later.