We zeggen "depressief" over een slechte week én over een toestand die iemand maandenlang stillegt. De depressieve stoornis duidt op het tweede geval: een geheel van aanhoudende symptomen die de stemming raken, maar ook de slaap, de energie, de eetlust en het denken. Het is geen karaktertrek en geen gebrek aan wilskracht, het beloop verschilt sterk van persoon tot persoon, en er bestaan werkzame behandelingen.
Wat de diagnose omvat
De diagnose gaat over een episode, niet over een zware dag. Ze veronderstelt dat er bijna elke dag en gedurende minstens twee weken een sombere stemming is of een verlies van interesse en plezier, ten minste een van beide. Daar komen nog andere veranderingen bij: verstoorde slaap in de ene of de andere richting, vermoeidheid, veranderde eetlust en gewicht, vertraging of onrust, moeite met concentreren en beslissen, gevoelens van waardeloosheid of buitensporige schuld, gedachten die naar de dood gaan.
Twee voorwaarden worden vaak vergeten: deze symptomen moeten doorwerken in het echte leven, en andere oorzaken moeten worden uitgesloten, met name een lichamelijke aandoening zoals een schildklieraandoening, een medicijn of het gebruik van een middel. Daarom stelt niemand een diagnose met een vragenlijst die alleen voor een scherm wordt ingevuld.
Anhedonie, het verlies van het vermogen om plezier te voelen, zegt vaak meer dan verdriet: veel mensen beschrijven minder een verdriet dan een verdoving, waarin niets echt pijn doet maar niets ook nog aantrekt.
Verdriet, karakter, wilskracht
Een depressie is geen hevig verdriet. Verdriet is reactief: het beweegt mee met gebeurtenissen en laat momenten van verlichting toe. Een episode zet zich veel doorlopender vast, vaak zonder een oorzaak die ermee in verhouding staat, en raakt functies die niets met stemming te maken hebben: de slaap, het werkgeheugen, de lichamelijke pijn.
Het is geen persoonlijkheidstrek. Iemand in een episode kan pessimistisch, traag of gesloten lijken terwijl die trekken hem of haar daarvoor niet beschreven en daarna evenmin zullen beschrijven. De toestand verwarren met de persoon is een van de belangrijkste bronnen van misverstand in de omgeving.
Het is geen gebrek aan wilskracht. De aansporing om je eroverheen te zetten botst op een eenvoudig feit: het verlies van drive is een symptoom, geen weigering om zich te laten behandelen. Meer wilskracht vragen komt erop neer het symptoom als de oorzaak te behandelen.
Blijft de rouw. Iemand verliezen veroorzaakt een diepe pijn die op zichzelf geen ziekte is, maar een rouwproces kan samengaan met een depressieve episode. Het verschil zit in de manier waarop de pijn verloopt en in het aanhouden van een gevoel van waardeloosheid, niet in de hevigheid van het verdriet.
Vormen die niet op elkaar lijken
Het klassieke beeld, dat van een uitgedoofde en roerloze persoon, is lang niet het enige. Bij sommigen uit de episode zich vooral als prikkelbaarheid, een voortdurende gespannenheid, een intolerantie voor lawaai en voor onverwachte dingen. Bij anderen spreekt eerst het lichaam: diffuse pijn, maag- en darmklachten, onverklaarde uitputting. Die vormen blijven het langst onherkend, juist omdat ze niet lijken op het verwachte beeld. Ook de leeftijd telt mee: bij jongeren overheersen vaak prikkelbaarheid en terugtrekking uit school; bij ouderen kunnen geheugenklachten voor cognitieve achteruitgang worden aangezien terwijl ze bij de episode horen.
De depressieve stoornis verschilt ook van de persisterende depressieve stoornis, vroeger dysthymie genoemd, die een chronisch sombere stemming beschrijft in plaats van afgebakende episodes. Sommige mensen hebben beide.
Eén onderscheid telt zwaarder dan de andere: dat met de bipolaire stoornis. Een depressieve episode kan de eerste zichtbare uiting zijn van een bipolariteit waarvan de hoge fasen, vooral de hypomanie, onopgemerkt blijven of als goede periodes worden herinnerd. Daarom vraagt een hulpverlener naar de volledige voorgeschiedenis: de richting van de behandeling hangt ervan af.
Wat vaststaat en wat ter discussie staat
De consensus betreft het multifactoriële karakter. Een deels erfelijke kwetsbaarheid, moeilijke levensgebeurtenissen, langdurig isolement, bepaalde chronische ziekten of verslechterde slaapomstandigheden komen bij iedereen anders samen. Geen enkele factor op zichzelf verklaart een episode, en geen enkele voorspelt er een.
De populaire verklaring via een eenvoudig "tekort aan serotonine" wordt daarentegen betwist: de literatuur heeft het idee van één meetbare chemische onbalans grotendeels losgelaten. Dat maakt de behandelingen daarom nog niet onwerkzaam, want hun werkzaamheid wordt beoordeeld op klinische uitkomsten en niet op de juistheid van het verhaal waarmee ze zijn gepresenteerd.
Tot slot valt de prognose niet af te lezen aan de diagnose: sommige mensen maken één enkele episode door, anderen meerdere, gescheiden door lange periodes zonder symptomen. Hoe lang een onbehandelde episode duurt, verschilt sterk, en passende begeleiding verkort haar doorgaans.
Wat behandelen betekent
De zorg rust op twee pijlers, die vaak worden gecombineerd. Gestructureerde psychotherapieën, waaronder cognitieve gedragstherapie en interpersoonlijke therapie, hebben hun werkzaamheid aangetoond bij lichte tot matige episodes. Antidepressiva zijn vooral nuttig bij matige tot ernstige vormen. Hun effect heeft meerdere weken nodig om op te bouwen, wat veel voortijdig stoppen verklaart, en zowel het starten als het afbouwen wordt met een arts besloten. Slaapritmes, lichaamsbeweging en een minimum aan sociaal contact vervangen geen behandeling, maar ze tellen mee, en ze zijn des te moeilijker vol te houden naarmate de episode actiever is.
Eén punt verdraagt geen enkele vaagheid: suïcidale gedachten horen bij de mogelijke symptomen, ze komen vaak voor en ze zijn niets om je voor te schamen. Ze moeten aan een zorgverlener worden verteld, en lijden dat ondraaglijk is geworden vraagt om onmiddellijk contact met een arts of met de spoeddiensten. Geen enkel artikel, geen enkele naaste en geen enkele online gevonden methode vervangt die beoordeling.
... en het liefdesleven
Een relatie hebben tijdens een episode kan, en veel mensen doen het. Wat de relatie op de proef stelt is bijna nooit de stemming zelf, maar de uitleg die eraan wordt gegeven. Een episode vermindert de beschikbare energie, niet de gehechtheid: terugtrekking, stilte of minder verlangen worden gelezen als desinteresse terwijl ze dat niet zijn.
Een paar houvasten helpen meer dan lange uitleg. Benoemen wat vandaag mogelijk is en wat niet, zonder er een eindoordeel over de relatie van te maken. Scheiden wat uit de episode komt en wat uit de relatie komt, want alles op één hoop gooien maakt uiteindelijk elk gewoon gesprek onmogelijk. Aanbieden zonder aan te dringen, want aandringen levert vooral schuldgevoel op. En aanvaarden dat een partner het dagelijks leven lichter kan maken en aanwezig kan blijven zonder de behandelaar of de behandeling te zijn.
Ook de partner heeft grenzen, en die verzwijgen beschermt niemand: een relatie die volledig steunt op het beter worden van de ander raakt uitgeput, en steun zoeken voor jezelf is legitiem. Wat het moment betreft om erover te beginnen, bestaat er geen regel: de diagnose zegt niets over de persoonlijkheid, niets over het vermogen om lief te hebben, en niets over hoe lang een relatie kan duren.